Uśmiech, robimy snapshot! Przejście z rdiff-backup na ZFS w NAS-ie RAIDZ1

Ilustracja snapshotów ZFS w NAS-ie

🌐 Także w: English · Deutsch · Français · Español · Italiano · Português · Nederlands

Pisałem już dwa razy o tym NAS-ie — o budowie z RAIDZ1 na Debianie 13, a potem dodatek o tym, jak naprawdę planowane są scrub i trim, i o alercie, którego nie było.

Ten jest o wersjonowaniu. Przez lata moją odpowiedzią na pytanie „jak odzyskać wczorajszą wersję tego pliku" był rdiff-backup i to naprawdę dobra odpowiedź. Nadal jest zainstalowany na tej maszynie:

$ rdiff-backup --version
rdiff-backup 2.2.6

Ale zbudowanie puli na OpenZFS położyło na stole drugi mechanizm — taki, który rozwiązuje ten sam problem z zupełnie innej strony. Spędziłem więc wieczór na zrozumieniu, jak naprawdę działają snapshoty ZFS, ile kosztują i gdzie biją narzędzie, którego dotąd z zadowoleniem używałem. Ten wpis to właśnie ten wieczór, łącznie z tym, co za pierwszym razem zrobiłem źle.

Spis treści

🔄 Dwa sposoby odpowiedzi na to samo pytanie

Oba narzędzia odpowiadają na „daj mi stan sprzed N dni". Różnią się tylko zasadniczo co do tego, kiedy wykonywana jest praca.

rdiff-backup trzyma zwykłą kopię lustrzaną najnowszego stanu oraz odwrotne inkrementy w rdiff-backup-data/. Żeby zrobić backup, przechodzi całe drzewo źródłowe, porównuje je z lustrem i liczy librsync-iem delty binarne dla wszystkiego, co się zmieniło. Praca odbywa się w momencie backupu i skaluje się z ilością danych, które masz — a nie z tym, ile z nich się zmieniło. Odtworzenie starej wersji oznacza start od lustra i nakładanie inkrementów wstecz.

Snapshoty ZFS nie robią nic z tych rzeczy, bo system plików już to wie. ZFS działa w trybie copy-on-write: gdy modyfikujesz blok, nigdy nie nadpisuje go w miejscu, tylko zapisuje nową wersję gdzie indziej i przestawia wskaźnik. Stary blok normalnie stałby się wolnym miejscem.

Snapshot mówi dokładnie jedną rzecz: zachowaj każdy blok, na który ten dataset w tej chwili wskazuje.

Nie ma czego skanować, porównywać ani liczyć. Dlatego utworzenie snapshotu wygląda tak:

$ zfs list -t snapshot -o name,used,creation
NAME                                     USED  CREATION
storage/user1@auto-2026-09-11_1250         0B  Fr Sep 11 12:50 2026
storage/user2@auto-2026-09-11_1250         0B  Fr Sep 11 12:50 2026
storage/nextcloud@auto-2026-09-11_1250     0B  Fr Sep 11 12:50 2026
storage/user3@auto-2026-09-11_1250         0B  Fr Sep 11 12:50 2026

0B. Cztery snapshoty obejmujące 1,8 TB, zrobione w milisekundach, nie zajmują nic. Wszyscy się uśmiechnęli, zdjęcie zrobione, a klisza nic nie kosztowała — bo kliszy nie ma. Snapshot nie jest kopią twoich danych. To obietnica, że aktualna wersja nie zostanie wyrzucona.

⚡ Czy to naprawdę szybsze? Tak, ale bądź precyzyjny, co dokładnie

Utworzenie snapshotu to O(1). Trwa tych samych kilka milisekund niezależnie od tego, czy dataset ma 14 GB, czy 1,17 TB, bo koszt w ogóle nie zależy od danych — tylko od zamrożenia zestawu referencji.

rdiff-backup musi przy każdym uruchomieniu przejść drzewo, żeby odkryć, co się zmieniło. Na storage/user3 (1,17 TB) to spora ilość I/O i czasu, nawet w nocy, w której nic się nie ruszyło.

Odtwarzanie to ta sama historia, tylko odwrotnie. Każdy snapshot ZFS jest kompletnym, bezpośrednio czytelnym drzewem — bez etapu rekonstrukcji, bez nakładania inkrementów, bez czekania:

$ ls /storage/nextcloud/.zfs/snapshot/auto-2026-09-11_1250/
instance-a  instance-b

To stan z tamtej chwili, do przeglądania od razu przez ls, cp, rsync albo menedżer plików.

Uczciwe zastrzeżenie, bo w tym miejscu porównanie bywa przesadzone: snapshot wersjonuje tylko dane, które już są w puli. Niczego nie przenosi na NAS. Przesłanie danych z serwera na tę maszynę to nadal zadanie rsync — snapshot zastępuje warstwę wersjonowania, nie transfer. A rdiff-backup potrafi zapisywać przez SSH na zupełnie inną maszynę, czego snapshoty kategorycznie nie potrafią. Więcej o tym niżej.

💾 A miejsce?

Oba podejścia są wydajne, ale w inny sposób, a uczciwa odpowiedź zawiera „to zależy".

rdiff-backup przechowuje skompresowane delty binarne z dokładnością do bajta. Zmień trzy wiersze w zrzucie bazy danych, a inkrement będzie maleńki — naprawdę imponujące dla tego wzorca.

ZFS zachowuje całe zmienione rekordy. W tej puli to 128 KB:

$ zfs get recordsize,compression,compressratio storage/nextcloud
NAME               PROPERTY       VALUE
storage/nextcloud  recordsize     128K
storage/nextcloud  compression    lz4
storage/nextcloud  compressratio  1.03x

Zmiana jednego bajta w ogromnym pliku trzyma więc blok 128 KB, gdzie rdiff-backup zapisałby może kilkaset bajtów. Grubiej, bez dyskusji.

Co ZFS daje w zamian:

  • Brak narzutu lustra. Najnowszy stan w rdiff-backup to pełna druga kopia wszystkiego. Snapshoty dzielą każdy niezmieniony blok z danymi na żywo — nie ma żadnej zdublowanej bazy.
  • Brak księgowości na wersję. Trzydzieści snapshotów niezmienionego datasetu kosztuje trzydzieści razy nic.
  • lz4 wszędzie, przezroczyście, zarówno na danych na żywo, jak i w snapshotach.

Ten compressratio 1,03x warto uczciwie wskazać: moje dane to zdjęcia i multimedia, już skompresowane, więc lz4 prawie nic mi tu nie daje. To nie zarzut wobec lz4 — to poprawny wynik dla tej zawartości, a na datasecie pełnym logów czy tekstu wyglądałoby to zupełnie inaczej.

Wynik netto dla typowych mieszanych danych domowych i biurowych: porównywalnie pod względem miejsca, dramatycznie taniej w utrzymaniu. Dla specyficznego wzorca małych, częstych zmian w bardzo dużych plikach delty bajtowe rdiff-backup nadal wygrywają w bajtach.

📁 Gdzie mieszkają snapshoty: katalog, którego nie ma

Snapshoty nie są plikami, na które możesz nakierować menedżer plików. Ale ZFS daje okno, które zachowuje się jak zwykły katalog:

$ ls /storage/nextcloud/.zfs/snapshot/
auto-2026-09-11_1250

Pułapka, na którą każdy nabiera się dokładnie raz: .zfs jest domyślnie ukryty i nie pojawia się w ls -la. To nie jest normalny wpis katalogu, jest syntetyczny. Wpisz ścieżkę mimo to — zadziała.

$ zfs get snapdir storage/nextcloud
NAME               PROPERTY  VALUE     SOURCE
storage/nextcloud  snapdir   hidden    default

Wszystko tam jest tylko do odczytu. Nie uszkodzisz snapshotu, przeglądając go, i nie zapiszesz w nim niczego przypadkiem. Możesz tylko kopiować na zewnątrz — dokładnie to, czego chcesz podczas odzyskiwania.

⏱️ Skrypt, i dlaczego tym razem timery systemd

We wpisie o scrubie i trimie odkryłem, że Debian planuje konserwację ZFS przez /etc/cron.d/zfsutils-linux, a timery systemd są dostarczone, ale wyłączone. Dla snapshotów celowo poszedłem w drugą stronę:

[Timer]
OnCalendar=daily
RandomizedDelaySec=15m
Persistent=true

Powodem jest Persistent=true. Jeśli NAS jest wyłączony o północy, cron po prostu pomija ten dzień i nikomu nic nie mówi. systemd uruchamia przegapione zadanie przy następnym starcie. Dla czegoś, czego cała wartość polega na tym, że istnieje zanim będziesz tego potrzebować, ciche pomijanie dni nie jest akceptowalnym trybem awarii — a ja właśnie poświęciłem cały wpis rzeczom, które psują się po cichu.

RandomizedDelaySec rozkłada cztery datasety w czasie, żeby nie odpaliły wszystkie w tej samej sekundzie.

Skrypt rotacji robi jedną rzecz: robi snapshot, a potem przycina najstarsze do liczby retencji.

#!/bin/bash
# /usr/local/sbin/zfs-snapshot-rotate.sh
set -euo pipefail

DATASET="${1:?Dataset missing}"
KEEP="${2:-30}"
PREFIX="auto-"

zfs list -H -o name "$DATASET" >/dev/null 2>&1 || {
    echo "Dataset $DATASET does not exist" >&2; exit 1; }

zfs snapshot "${DATASET}@${PREFIX}$(date +%Y-%m-%d_%H%M)"

# Newest first, keep the first $KEEP, everything after that goes.
# "|| true": grep returns 1 when nothing matches yet, which is not an error.
mapfile -t old < <(
    zfs list -H -t snapshot -o name -S creation -r "$DATASET" 2>/dev/null \
      | grep -E "^${DATASET}@${PREFIX}" \
      | tail -n "+$((KEEP + 1))" || true
)

for snap in "${old[@]}"; do
    [ -n "$snap" ]                           || continue
    [[ "$snap" == "${DATASET}@${PREFIX}"* ]] || continue
    [[ "$snap" == *"@"* ]]                   || continue
    zfs destroy "$snap"
done

Trzy zabezpieczenia, zanim cokolwiek zostanie zniszczone, i to nie jest teatr paranoi. zfs destroy przyjmuje nazwę snapshotu i nazwę datasetu dokładnie na tej samej pozycji argumentu. Gdyby $snap kiedyś był pusty albo ucięty, zfs destroy storage/user3 zabrałby ze sobą 1,17 TB rodzinnych zdjęć bez żadnych dodatkowych pytań. Sprawdzenie @ czyni to strukturalnie niemożliwym.

Filtr prefiksu też ma znaczenie: do usunięcia kwalifikują się tylko snapshoty utworzone przez ten skrypt. Wszystko zrobione ręcznie albo przez inne narzędzie jest dla niego niewidoczne.

🧪 Testowanie ścieżki destroy, bo oczywiście testujesz ścieżkę destroy

Nieprzetestowany zfs destroy w nocnym timerze wycelowanym we własne dane to nie coś, co chcesz odkryć w niewygodnym momencie. Zanim więc mu zaufałem, puściłem rotację na najmniejszym datasecie z KEEP=1, zmuszając ją do faktycznego usunięcia czegoś:

--- before ---
storage/user1@auto-2026-09-11_1252

--- rotate with keep=1 ---

--- after ---
storage/user1@auto-2026-09-11_1253

--- dataset intact? ---
storage/user1      14.4G

Stary snapshot zniknął, nowy został, dataset nietknięty. Sprawdzone, a nie założone.

Jedno ograniczenie, na które trafiłem podczas testów i które postanowiłem zostawić: nazwy zawierają %H%M, więc dwa uruchomienia w tej samej minucie kolidują z „dataset already exists". Bez znaczenia dla codziennego timera, dwusekundowa zagadka dla każdego, kto testuje ręcznie. Teraz już wiesz.

🦠 Kąt ransomware, i tu to się naprawdę opłaca

Kilka osób synchronizuje się z moim Nextcloudem przez klienta desktopowego na Windowsa — tego, który montuje chmurę jako dysk w Eksploratorze. To wygodne, a jednocześnie oznacza, że zakres obowiązków klienta brzmi: „zauważ zmienione pliki, wyślij je." Ransomware na takiej maszynie szyfruje lokalne pliki, a klient posłusznie robi to, do czego został stworzony.

To scenariusz, w którym różnica między lustrem a wersjonowaną historią przestaje być akademicka. Czyste lustro wiernie odtwarza zaszyfrowany stan. Wersjonowana historia pozwala cofnąć się poza niego.

Kolejność odzyskiwania, która naprawdę działa:

Najpierw zatrzymaj synchronizację. Odłącz dotkniętego klienta albo przełącz Nextcloud w tryb konserwacji. Odtwarzanie do aktywnej synchronizacji z zainfekowanym endpointem sprawi tylko, że twoje odtworzone dane zostaną ponownie zaszyfrowane, a do tego stracisz czas.

Potem spróbuj warstw samego Nextclouda. Kosz po stronie serwera i wersjonowanie plików to zdecydowanie najtańsza droga, a przy wszystkim poniżej zdarzenia masowego zwykle wystarczają same.

Dopiero wtedy sięgnij po snapshoty. I tu liczy się dokładnie jedno rozróżnienie:

  • zfs rollback resetuje dataset w miejscu i nieodwracalnie niszczy wszystko, co nowsze, łącznie z nowszymi snapshotami. Źle ocenisz moment i druga próba przepada.
  • Kopiowanie z .zfs/snapshot/<name>/ nie zmienia absolutnie niczego. Zrób to dziesięć razy, porównaj wyniki, nie spiesz się.

Używaj drugiej opcji. Rollback to ostre narzędzie do innej roboty.

Nie musisz też zgadywać, kiedy zaczęły się szkody, co było moim pierwszym odruchem. ZFS ci to powie:

$ zfs diff storage/nextcloud@auto-2026-09-10_0000 \
           storage/nextcloud@auto-2026-09-11_0000

Snapshot, w którym nagle tysiące plików wyglądają na zmodyfikowane, to ten po zdarzeniu. Weź ten przed nim.

📤 Gdzie rdiff-backup nadal wygrywa, i to nie jest drobiazg

Snapshoty mieszkają w puli. Te same trzy dyski, ten sam los. RAIDZ1 przeżyje jeden martwy dysk; nie przeżyje pożaru, kradzieży, kontrolera, który zabierze ze sobą macierz, ani kogoś z rootem odpalającego zfs destroy.

Snapshoty chronią więc przed szkodami logicznymi — ransomware, usunięciem przez gapiostwo, synchronizacją, która poszła źle. Nie robią nic przeciw utracie fizycznej. To ta połowa, którą rdiff-backup zawsze dobrze pokrywał, zapisując przez SSH na całkowicie oddzielny sprzęt.

ZFS ma tu własną odpowiedź i ładnie się ona składa:

$ zfs send storage/nextcloud@auto-2026-09-11_1250 > /mnt/usb/nextcloud.zfs
$ zfs send storage/nextcloud@auto-2026-09-11_1250 | zfs recv usbpool/nextcloud

zfs send -i przesyła potem tylko deltę między dwoma snapshotami, co sprawia, że „zewnętrzny dysk, który leży w szufladzie" staje się praktyczny, a nie projektem na weekend.

Wniosek, do którego doszedłem, to nie „zastąp rdiff-backup". Chodzi o to, że te narzędzia nigdy tak naprawdę ze sobą nie konkurowały:

  • Snapshoty — natychmiastowa, darmowa, nieograniczona historia przeciw szkodom logicznym, dokładnie tam, gdzie leżą dane
  • Kopia na oddzielnym sprzęcie — jedyna rzecz, która przetrwa utratę samej maszyny

🔧 Polecenia, które naprawdę warto zapamiętać

Inspekcja:

$ zfs list -t snapshot -o name,used,creation        # what exists, how big, when
$ zfs list -o name,used,avail -r storage            # datasets and space
$ systemctl list-timers 'zfs-snapshot@*'            # when did/will it run
$ journalctl -u 'zfs-snapshot@*' --since today      # did it work

Przeglądanie i odzyskiwanie:

$ ls /storage/<dataset>/.zfs/snapshot/              # available points in time
$ ls /storage/<dataset>/.zfs/snapshot/auto-*/       # the files themselves
$ zfs diff <snapshot-a> <snapshot-b>                # what changed between them
$ rsync -a /storage/x/.zfs/snapshot/<snap>/foo/ /restore/foo/

Operacje ręczne:

$ zfs snapshot storage/user3@before-something-risky
$ zfs destroy storage/user3@before-something-risky
$ zfs hold keep storage/user3@important           # protect from deletion

zfs hold jest niedoceniany. Sprawia, że snapshot odmawia zniszczenia, dopóki go jawnie nie zwolnisz — idealne dla tego jednego sprawdzonego stanu, który ma przetrwać każdą logikę rotacji, łącznie z twoją własną.

⚠️ Dwie rzeczy, które warto wiedzieć, zanim na tym polegniesz

Retencja to realna granica. Tutaj trzydzieści dni. Incydent niezauważony dłużej wypada poza zasięg przez rotację. Wygodne dla aktywnie używanego systemu; dla zimnych archiwów dodaj miesięczną warstwę zamiast liczyć na szczęście.

Snapshoty podążają za datasetami, nie za katalogami. To złapało mnie przy sprawdzaniu własnej pracy. /storage zawiera cztery datasety — i jeden zwykły katalog, który nie jest datasetem, więc po cichu nie dostaje nic:

$ zfs list /storage/gitlab-migration
NAME      USED  AVAIL  REFER  MOUNTPOINT
storage   1.78T  1.73T   160K  /storage

Rozwiązało się do rodzica, nie do niego samego. Zrób jutro mkdir /storage/something, a katalog nie odziedziczy żadnej polityki snapshotów, bez ostrzeżenia. Użyj zamiast tego zfs create storage/something, a dostanie wszystko własne — snapshoty, quoty, właściwości. Nic nie kosztuje, a to różnica między ochroną, którą masz, a ochroną, którą zakładasz.

Prawdziwy wniosek

Najbardziej uderzyła mnie przy tym nie wydajność miejsca ani nawet szybkość. Tylko to, gdzie wykonywana jest praca.

rdiff-backup, jak prawie każde narzędzie do backupu, musi pójść i sprawdzić, co się zmieniło — przechodząc drzewa, porównując, licząc. To ogromny wysiłek włożony w ponowne odkrywanie czegoś, co system plików widział w czasie rzeczywistym, a potem zapomniał.

ZFS nie zapomina. Copy-on-write oznacza, że informacja już tam była; snapshot po prostu odmawia jej wyrzucenia. Dlatego jest natychmiastowy i dlatego nic nie kosztuje, dopóki coś się naprawdę nie zmieni.

To dobre przypomnienie, że ciekawe pytanie o infrastrukturę zwykle nie brzmi „które narzędzie jest lepsze". Brzmi: „kto już zna odpowiedź i czy pytam właśnie jego — czy liczę ją od nowa co noc o 3 nad ranem?"


📚 Więcej w tej serii: NAS RAIDZ1

Część tekstów i obrazów na tej stronie powstała z pomocą AI lub została wygenerowana przez AI. Szczegóły